Sredozemno more je ovog ljeta doživjelo neviđenu situaciju. Temperatura vode oborila je sve poznate rekorde za ovo doba godine, i to nije slučajnost: iza ove ekstremne vrućine stoji ruka čovječanstva. Međunarodni tim naučnika potvrdio je da su klimatske promjene dodale oko dva stepena površinskoj temperaturi Mediterana, što je brojka koja udvostručuje prosječnu stopu globalnog zagrijavanja. Studija, koju je koordinirala mreža World Weather Attribution (WWA), jasno pokazuje da more koje zapljuskuje naše obale više nije ono što je bilo prije nekoliko decenija.
Istraživači iz Švicarske, Švedske, Sjedinjenih Američkih Država, Irske i Ujedinjenog Kraljevstva analizirali su četiri evropske obalne regije, od Keltskog mora do istočnog Mediterana. U svima njima otkrili su uzlazni trend koji premašuje globalne prosjeke. Ali ovaj fenomen je najizraženiji u Mediteranu. Dok u Biskajskom zaljevu i na Iberijskom poluotoku zagrijavanje koje se može pripisati ljudskoj aktivnosti iznosi 1,4 stepena Celzijusa, u zapadnom Mediteranu dostiže 1,9 stepeni Celzijusa. Podaci posmatranja ukazuju na još veća povećanja: do 3,1 stepen Celzijusa u zapadnom Mediteranu i 2,6 stepeni Celzijusa u istočnom Mediteranu od predindustrijskog doba.
Toplotni talas koji je nekada trajao hiljadama godina sada se ponavlja svakih pet godina
Da bi došli do ovih zaključaka, tim WWA nije samo gledao termometar. Kombinovali su tri satelitska zapisa s podacima s brodova, plutača i plovaka, te ih uporedili s dvanaest klimatskih modela iz međunarodnog projekta CMIP6. Zatim su uporedili trenutni svijet, 1,4 stepena topliji nego u predindustrijsko doba, s hipotetičkim scenarijem bez zagrijavanja uzrokovanog ljudskim djelovanjem. Rezultat je razoran: morski toplotni val poput onog iz 2026. godine, koji se ranije očekivao jednom svakih 1.200 godina kod Iberijskog poluotoka i svakih 2.000 godina u zapadnom Mediteranu, sada bi se mogao pojaviti svakih pet godina.
Prosječna maksimalna temperatura tokom 14 uzastopnih dana dostigla je ove godine 21,4 stepena Celzijusa u Biskajskom zaljevu i na Iberijskom poluostrvu, a 27,9 stepeni Celzijusa u zapadnom Mediteranu. Ovo su prosjeci na velikim područjima, a ne izolovana mjerenja. I najupečatljivije je to što je ovaj rekord već oboren u julu, kada more obično dostiže svoju najtopliju tačku u augustu ili septembru. Prema historijskim zapisima, ekstremni mjesec poput jula 2026. ne bi se očekivao više od jednom svakih 20 do 90 godina.
Mediteran napreduje brže od modela
Jedan od aspekata koji najviše zabrinjava naučnu zajednicu jeste to što zapažanja nadmašuju predviđanja. Termometri registruju veće zagrijavanje od onog koje predviđaju klimatski modeli. Godišnje maksimalne temperature porasle su za 3,1 stepen Celzijusa u zapadnom Mediteranu i 2,6 stepeni Celzijusa u istočnom Mediteranu, dok dio koji se može pripisati ljudskoj aktivnosti ostaje na 1,9 odnosno 1,8 stepeni Celzijusa. Autori studije priznaju da bi ove brojke mogle biti potcijenjene.
Carlos García-Soto, istraživač u CSIC-IEO koji nije bio uključen u studiju, objašnjava da nesigurnost ne leži toliko u smjeru promjene koliko u njenoj regionalnoj veličini. Direktnija mjerenja bi pomogla u razjašnjavanju ove razlike. Evropsko more ulazi u nepoznatu klimatsku teritoriju, a modeli još nisu u stanju da uhvate punu brzinu ovog fenomena.
Toplota koja počinje pod vodom stiže do obale
Posljedice ovog zagrijavanja idu daleko dalje od onoga što je vidljivo na površini. Claire Bergin, istraživačica na Univerzitetu Maynooth i glavna autorica izvještaja, upozorava da toplije vode mogu izgledati privlačne plivačima, ali posljedice za morski život su ozbiljne. Ekstremne vrućine uzrokuju masovno izumiranje korala, spuđi i livada morske trave, te potiču širenje invazivnih vrsta, bakterija i toksičnih algi. Sve ovo ima direktne posljedice na ribolov, turizam i ljudsko zdravlje.
Ángel Borja, istraživač AZTI-ja koji nije uključen u studiju, nudi vrlo relevantan primjer: u Baskiji je temperatura vode već dostigla 25 stepeni Celzijusa do kraja juna, a tokom cijelog ljeta ostala je oko 24 stepena. Ranije je ta temperatura bilježena samo sporadično u augustu. Masovno cvjetanje meduza, salpi i drugih vrsta koje uzrokuju štetu ribolovu, akvakulturi i turizmu postaje sve češće.
Toplije more, veća vlažnost i veći rizik od bujičnih kiša
Toplota mora ne ostaje u vodi. Za svaki porast temperature od jednog stepena Celzijusa, vazduh iznad mora može zadržati oko 7% više vodene pare. Ova dodatna vlaga, u kombinaciji s drugim atmosferskim faktorima, može podstaći bujične kiše poput onih koje su izazvale poplave u Valensiji u oktobru 2024. godine. Balearsko more, uz obalu Valensije, dostiglo je oko 23 stepena Celzijusa, 1,5 stepeni iznad prosjeka, a događaj je rezultirao izvanrednim ukupnim količinama padavina, kao što je 771 litar po kvadratnom metru u Turísu.
Stručnjaci pojašnjavaju da toplo more samo po sebi ne garantuje razornu oluju. Međutim, ono djeluje kao multiplikator rizika: obezbjeđuje više energije i vlage konvektivnim sistemima. Ako planeta dostigne 2,8 stepeni Celzijusa iznad predindustrijskog nivoa, scenario kompatibilan sa trenutnim politikama, epizode poput one iz 2026. godine bi se ponavljale praktično svake godine u četiri proučavane regije.
Širenje morskih toplotnih talasa je još jedan od najupečatljivijih nalaza studije. U 2026. godini, 90% Biskajskog zaliva i iberijske obale doživjelo je morski toplotni talas, a u zapadnom Mediteranu pogođeno područje dostiglo je 80%. Bez klimatskih promjena, ove brojke bi pale na 40% u oba slučaja, a u istočnom Mediteranu bi pale sa sadašnjih 70% na samo 9%. Keltska regija bi se, u međuvremenu, smanjila sa 80% na 30%.
Friederike Otto, profesorica klimatskih nauka na Imperial Collegeu u Londonu, nedvosmislena je: mora se zagrijavaju brzinom većom od prosjeka globalnog zagrijavanja, s direktnim posljedicama po život na kopnu i u moru. Odgađanje prelaska na alternativne izvore energije gura mnoge okeanske ekosisteme bliže izumiranju. Dodaje da ne možemo jednostavno pokušati da se prilagodimo: postoje nepremostive granice prilagođavanja u okeanima, i što duže odgađamo napuštanje fosilnih goriva, to će cijena biti veća.
Analiza je završena početkom augusta, kada je more još uvijek bilo neuobičajeno toplo i još nije dostiglo svoj vrhunac temperature. Podaci iz 2026. godine su stoga još uvijek privremeni snimak neumoljivog fenomena. Mediteran ne može izbjeći ovaj toplotni val, a stručnjaci upozoravaju da će posljedice biti nepovratne ako se ne preduzmu hitne mjere.
